Linh hồn văn hóa và những rung chấn xung đột

Nhận định về những xung đột giá trị văn hóa trong thời đại số, Nghị quyết 80 chỉ rõ: “Sự bùng nổ các nền tảng trực tuyến xuyên biên giới kéo theo sự xâm nhập của các yếu tố ngoại lai phản cảm, phi văn hóa gây xung đột giá trị và tác động tiêu cực đến việc gìn giữ và phát huy giá trị lịch sử, truyền thống văn hóa của dân tộc và xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện trong giai đoạn mới...”.

Xung đột giá trị trong văn hóa là sự va chạm, mâu thuẫn giữa các quan điểm tư tưởng, tư duy, chuẩn mực, phong tục và quan niệm sống, khuynh hướng sáng tạo... Một trong những nguyên nhân dẫn đến xung đột đã được Đảng ta chỉ rõ, đó là sự bùng nổ các nền tảng trực tuyến xuyên biên giới và sự xâm nhập của các yếu tố ngoại lai, phản cảm. Từ sự tác động của môi trường xã hội dẫn đến những xung khắc, khác biệt về tư tưởng, tư duy trong tiếp nhận, xử lý thông tin cũng như mục tiêu, thái độ ứng xử của các chủ thể văn hóa.

Văn học là linh hồn của văn hóa. Khi những xung đột giá trị xảy ra (có thể dẫn đến bùng phát) trong lĩnh vực này sẽ tạo ra những rung chấn, để lại dư âm, hệ lụy dai dẳng cho môi trường văn hóa, ảnh hưởng tiêu cực đến nền tảng tư tưởng của Đảng. Những tranh cãi gay gắt trên không gian mạng xung quanh một số tác phẩm văn học thời gian gần đây là những dẫn chứng điển hình. Trong sự xung đột giá trị ấy, chúng ta thấy dư luận phân rõ hai khuynh hướng. Một bộ phận nhà văn và công chúng văn học ra sức cổ xúy, tôn vinh, đề cao các giá trị theo hướng sính ngoại. Họ vin vào cớ đất nước hội nhập quốc tế sâu rộng, cần căn cứ vào những đánh giá của dư luận quốc tế từ bên ngoài để định giá trị tác phẩm. Sự sính ngoại này vô hình trung coi nhẹ yếu tố văn hóa nền tảng, bản sắc dân tộc. Đặc biệt, không ít giải thưởng mang danh “quốc tế”, nhưng thực chất là của các tổ chức có tư tưởng thù địch với cách mạng Việt Nam. Ở đó, họ chỉ lợi dụng văn học để thực hiện mưu đồ chính trị, chống phá Đảng, chống phá đất nước. Ở chiều ngược lại, một bộ phận lại phê phán tác phẩm văn học theo kiểu phủ nhận sạch trơn, coi sự ảnh hưởng từ bên ngoài là “rác” văn hóa, cần loại bỏ.

Xung đột giá trị và bản lĩnh nhà văn
Ảnh minh họa: cand.com.vn  

Xét một cách công bằng, khách quan, cả hai khuynh hướng trên đều mang tính cực đoan. Trong một số trường hợp, nó đẩy xung đột giá trị lên mức phản kháng, đối đầu, gây hệ lụy cho môi trường văn hóa và nền tảng tư tưởng của Đảng. Trong thời đại các nền tảng số bùng nổ mạnh mẽ, sự xung đột giá trị trong văn học nếu không được hóa giải kịp thời tất yếu sẽ dẫn đến những rung chấn văn hóa. Và đây chính là mảnh đất cho những mầm mống tư tưởng lệch lạc nảy sinh, kéo theo sự suy thoái về tư tưởng chính trị, tạo môi trường để các thế lực thù địch công kích, xuyên tạc, lôi kéo, phá hoại nền tảng tư tưởng của Đảng.

Nhìn lại một cách hệ thống, bằng phương pháp tư duy biện chứng, chúng ta thấy, Nghị quyết 80 là sự kế thừa, phát triển, cụ thể hóa đường lối văn hóa của Đảng trong tình hình mới. Từ Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII đến Hội nghị văn hóa toàn quốc năm 2021 và nay là Nghị quyết 80, Đảng ta luôn nhất quán mục tiêu xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Đây là chiến lược cốt lõi, lâu dài. Đất nước càng hội nhập quốc tế sâu rộng càng phải coi trọng yếu tố nền tảng. Bản sắc dân tộc chính là tấm “căn cước” trong môi trường hội nhập. Mọi hành vi coi nhẹ, chối bỏ, phủ nhận bản sắc dân tộc đều là biểu hiện của suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, cần được nhận diện và đấu tranh ngăn chặn từ sớm, từ xa, từ nơi xuất phát. 

Như vậy, để giải quyết xung đột giá trị thì mọi tranh luận đều phải dựa vào, bám vào chính hệ giá trị cốt lõi của văn hóa dân tộc. Đây chính là vị “trọng tài” công minh, công bằng nhất. Quy luật của văn hóa là vận động, giao thoa, tiếp biến. Trong tiến trình ấy, văn hóa có cơ chế tự đào thải những thứ phi văn hóa, phản văn hóa và sàng lọc, chưng cất những giá trị tiến bộ, đậm đà bản sắc. Lịch sử văn học cho thấy, những tác phẩm đỉnh cao, có sức sống vượt thời gian, xuyên biên giới, đều được xây dựng từ chính nền tảng văn hóa dân tộc.

Kỳ vọng của Đảng và bản lĩnh nhà văn

Thực tiễn lịch sử cho thấy, mỗi thời kỳ đất nước phát triển mạnh mẽ đều gắn liền với sự phát triển rực rỡ về văn hoá, trong đó có sứ mệnh vẻ vang của văn học. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã hoạch định những mục tiêu, định hướng chiến lược phát triển đất nước trong nhiệm kỳ 5 năm (2026-2031) và tầm nhìn đến năm 2045, đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao, hùng cường, thịnh vượng, hạnh phúc. Mục tiêu này gắn liền với phát triển nền kinh tế tri thức, kinh tế số, đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất lao động và vị thế thương hiệu quốc gia trên trường quốc tế. Nghị quyết 80 đề ra các mục tiêu, giải pháp và định hướng chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa, trong đó Đảng ta đặt niềm tin và kỳ vọng lớn vào nền văn học và đội ngũ nhà văn. Đảng, Nhà nước có cơ chế, chính sách đặt hàng sáng tạo các công trình văn hoá, tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị cao về tư tưởng, nội dung và nghệ thuật, xứng tầm với nền văn hoá Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Cùng với đó là tập trung xây dựng các luật về hoạt động nghệ thuật, văn học, bản quyền tác giả, công nghiệp văn hoá... theo hướng kiến tạo, khơi thông nguồn lực cho phát triển văn hoá...

Cụ thể hóa định hướng của Đảng về phát triển văn học Việt Nam, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 350/2025/NĐ-CP, quy định về khuyến khích phát triển văn học. Những chuyển động mạnh mẽ về quan điểm, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về phát triển văn học cho thấy sự kỳ vọng rất lớn của đất nước đối với đội ngũ nhà văn Việt Nam đương đại.

Nhất quán tinh thần lấy “xây” để “chống” trong xây dựng, chỉnh đốn Đảng, yêu cầu đặt ra rất cao đối với nền văn học đương đại và đội ngũ nhà văn Việt Nam không chỉ là lao động sáng tạo mà còn ở ý thức chính trị, bản lĩnh nghề nghiệp. Trong môi trường hội nhập, xung đột giá trị là hiện tượng bình thường của đời sống xã hội. Tuy nhiên, khi xung đột giá trị trong văn học khởi nguồn từ lập trường tư tưởng, ý thức chính trị của nhà văn thì hiện tượng bình thường rất dễ biến thành bất thường và diễn biến phức tạp.

Tại cuộc tọa đàm về văn học ở TP Hồ Chí Minh vừa qua, có một nhà văn nêu ý kiến: Con đường của văn học là xuyên biên giới. Muốn có tác phẩm đỉnh cao thì nhà văn phải được tự do sáng tạo, hoàn toàn không chịu bất cứ sự định hướng nào. Chỉ khi thoát khỏi mọi rào cản tư tưởng, nhà văn mới có thể tạo ra tác phẩm mang tầm thời đại... Thực ra, những quan điểm này không mới. Trong 40 năm đất nước đổi mới, trên các diễn đàn văn học, đâu đó chúng ta vẫn bắt gặp những ý kiến  tương tự. Thậm chí, không ít tác giả đã công khai đi ngược lại lợi ích quốc gia, dân tộc, đòi được thành lập hội nọ, nhóm kia hoạt động độc lập, đứng ngoài khuôn khổ pháp luật và hệ sinh thái văn học cách mạng. Tuy nhiên, nhìn nhận một cách thấu đáo thì đó chỉ là một kiểu ngụy biện. Chính vì vậy, sau khi nhà văn nọ nêu ý kiến, đã có ngay một số nhà văn phản biện, khẳng định rõ thực tế không thể có một nền văn học nào tồn tại và phát triển tự do kiểu vô khuynh hướng, vô lập trường, vô tổ chức. Điều đáng bàn là nếu những quan điểm lệch lạc ấy không được góp ý phê bình và người nêu quan điểm không có thái độ cầu thị, tiếp thu thì chính ở đó sẽ tạo ra sự xung đột giá trị. Xung đột ngay từ trong tư duy và ý đồ sáng tạo của nhà văn.

Trong bối cảnh mới, Đảng ta coi trọng phát huy vai trò nền tảng của văn hoá trong việc hình thành bản lĩnh, "sức đề kháng" trước các tác động phức tạp và lệch chuẩn của văn hoá ngoại lai; giữ gìn thuần phong mỹ tục, vun đắp niềm tự hào và khát vọng cống hiến vì sự phát triển của đất nước. Bản lĩnh nhà văn thể hiện trước hết ở tư duy, mục đích lao động sáng tạo. Tác phẩm văn học, dù theo phong cách nào, trường phái nào, trào lưu nào, khuynh hướng nào... cũng phải đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên trên hết, trước hết. Mọi khám phá, đổi mới, đột phá trong ý tưởng và hành trình sáng tạo đều phải đi từ cái tâm phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân. Có được điều đó, chính nhà văn là chủ thể tự do trong hệ sinh thái sáng tạo, cống hiến. Và trong hệ sinh thái ấy, những xung đột giá trị (nếu có) sẽ được hóa giải một cách văn hóa, văn minh và rất văn học...